ალექსანდრე ნათიშვილი

განათლება და სამეცნიერო კარიერის დასაწყისი

ალექსანდრე ნიკოლოზის ძე ნათიშვილი 1878 წლის 15 მაისს თბილისში დაიბადა. 1899 წელს დაამთავრა თბილისის ვაჟთა მესამე კლასიკური გიმნაზია და სწავლა განაგრძო ხარკოვის უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტზე.

უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში განსაკუთრებით დაინტერესდა ადამიანის ნორმალური ანატომიით. სწავლის დასრულების შემდეგ, 1907 წლიდან მუშაობდა ხარკოვის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტის ადამიანის ნორმალური ანატომიის კათედრაზე, თავდაპირველად პროზექტორის თანაშემწედ. პრეპარაციის საქმეში მიღწეული წარმატებების, პედაგოგიური საქმიანობისა და სამეცნიერო ნაშრომებისთვის მას ამალია და ვენცელ გრუბერების სახელობის სამწლიანი სტიპენდია მიენიჭა — პირველად 1908 წელს, ხოლო განმეორებით — 1911 წელს.

1909–1911 წლებში ნათიშვილი პედაგოგიურ საქმიანობას ეწეოდა ხარკოვის მეანობა-გინეკოლოგიის ინსტიტუტსა და საფერშლო სკოლაში. მოგვიანებით მუშაობდა ხარკოვის უნივერსიტეტის ადამიანის ნორმალური ანატომიის კათედრის უფროს ასისტენტად და პროზექტორად. პარალელურად აქტიურად მონაწილეობდა სამეცნიერო საზოგადოებების საქმიანობაში.

1917 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე „წლამდე ასაკის ბავშვთა ბრმა ნაწლავისა და კოლინჯების მორფოლოგიისათვის“ და მიენიჭა მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხი.

ქართული ანატომიური სკოლის შექმნა

1918 წელს ალექსანდრე ნათიშვილი საქართველოში დაბრუნდა და ახალდაარსებულ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ადამიანის ნორმალური ანატომიის კათედრის შექმნასა და ორგანიზებას შეუდგა. იგი აირჩიეს კათედრის გამგედ და ამ თანამდებობაზე სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობდა.

ქართული სამედიცინო განათლების ისტორიაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმ ფაქტს, რომ ალექსანდრე ნათიშვილმა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ანატომიის პირველი ლექცია ქართულ ენაზე წაიკითხა. იმ დროისთვის ქართული ანატომიური სამეცნიერო ტერმინოლოგია ჯერ ჩამოყალიბებული არ იყო. ბიოგრაფიული წყაროს მიხედვით, პირველი ლექციის წინა საღამოს ივანე ჯავახიშვილმა და ალექსანდრე ნათიშვილმა ერთად იმუშავეს ლექციისთვის საჭირო ქართული ტერმინების შექმნაზე. მეორე დღეს კი ლექცია უკვე ქართულ ენაზე ჩატარდა.

ქართული ანატომიური ენის შექმნა ნათიშვილის სამეცნიერო და პედაგოგიური საქმიანობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მიმართულებად იქცა. 1918–1919 წლებში ეტაპობრივად გამოიცა საერთაშორისო ანატომიური ნომენკლატურის შესაბამისი ქართული ტერმინოლოგია სხვადასხვა სისტემისთვის, ხოლო მოგვიანებით შეიქმნა სრული ლათინურ-რუსულ-ქართული ანატომიური ტერმინოლოგია.

ნათიშვილმა შექმნა ადამიანის ნორმალური ანატომიის პირველი ქართული სახელმძღვანელო. მისი პირველი გამოცემები თავდაპირველად ილუსტრაციების გარეშე დაიბეჭდა, მოგვიანებით კი სახელმძღვანელო ფართოდ დასურათდა. მეოთხე გამოცემიდან მას 1500-ზე მეტი ილუსტრაცია დაემატა, რომელთა შესრულებაშიც მონაწილეობდნენ მისი მეუღლე ევდოკია ნათიშვილი და მხატვარი ნინო ზაალიშვილი. მანვე გამოსცა თავის ტვინის სექციის სახელმძღვანელო და სხვა სპეციალიზებული სასწავლო გამოცემები.

ამ საქმიანობამ საფუძველი შეუქმნა ქართულ ენაზე ანატომიის სისტემურ სწავლებას და მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ქართული სამედიცინო სამეცნიერო ენის ჩამოყალიბებაში.

პედაგოგიური და აკადემიური საქმიანობა

ალექსანდრე ნათიშვილის საქმიანობა მხოლოდ ანატომიის კათედრით არ შემოიფარგლებოდა. იგი აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოში უმაღლესი სამედიცინო განათლების ორგანიზებასა და ახალი აკადემიური სტრუქტურების ჩამოყალიბებაში.

1919 წელს მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საექიმო ფაკულტეტის დეკანად, ხოლო 1920–1922 წლებში — უნივერსიტეტის პრორექტორად და სასწავლო ნაწილის გამგედ. 1930 წელს, თსუ-დან მედიცინის ფაკულტეტის გამოყოფისა და თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ჩამოყალიბების შემდეგ, მუშაობდა ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილედ, სასწავლო ნაწილის გამგედ და კვლავ ხელმძღვანელობდა ადამიანის ნორმალური ანატომიის კათედრას.

ნათიშვილის მნიშვნელოვანი დამსახურება იყო სხვადასხვა მორფოლოგიური დისციპლინის ინსტიტუციური განვითარება. სხვადასხვა პერიოდში იგი მონაწილეობდა ჰისტოლოგიისა და ემბრიოლოგიის, ტოპოგრაფიული ანატომიის, პლასტიკური ანატომიისა და სხვა მიმართულებების კათედრების შექმნასა და განვითარებაში. მის მიერ ორგანიზებული მიმართულებების ხელმძღვანელობა შემდგომ მისმა მოწაფეებმა და კოლეგებმა გააგრძელეს.

1924–1932 წლებში მუშაობდა თბილისის სამხატვრო აკადემიაში, სადაც ხელმძღვანელობდა პლასტიკური ანატომიის კათედრას და ამ მიმართულებისთვის სახელმძღვანელოც შექმნა. 1932–1945 წლებში მუშაობდა ზოოვეტერინარულ ინსტიტუტში, სადაც ხელმძღვანელობდა ცხოველთა და ფრინველთა ანატომიის კათედრას. 1935 წელს სტუდენტებისთვის შეადგინა შინაურ ცხოველთა და ფრინველთა ანატომიის სახელმძღვანელო ლათინურ-ქართული ტერმინოლოგიით და ჩამოაყალიბა ანატომიური მუზეუმი.

ანთროპოლოგიის განვითარება საქართველოში

ალექსანდრე ნათიშვილის სამეცნიერო ინტერესების მნიშვნელოვანი მიმართულება იყო ადამიანის ფიზიკური განვითარებისა და ანთროპოლოგიური თავისებურებების კვლევა.

1932–1941 წლებში იგი ხელმძღვანელობდა დედათა და ბავშვთა დაცვის ინსტიტუტის ბიომეტრიულ სექტორს და ფსიქონევროლოგიური ინსტიტუტის ანთროპომეტრიულ კაბინეტს. ბავშვთა და მოზარდთა ფიზიკური განვითარების მონაცემების შესწავლის საფუძველზე გამოყო განვითარების სხვადასხვა პერიოდი, რასაც პრაქტიკული მნიშვნელობა ჰქონდა კლინიკური პედიატრიისთვის. მან ასევე იმუშავა საბავშვო ავეჯის სტანდარტებისა და ბავშვთა ფიზიკური განვითარების სხვა პრაქტიკულ საკითხებზე.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს მოსახლეობის ანთროპოლოგიურ შესწავლას. ეთნოგენეზისა და მოსახლეობის ფიზიკური თავისებურებების კვლევის საფუძველზე ნათიშვილმა გამოყო საქართველოს მოსახლეობის ხუთი ლოკალური ანთროპოლოგიური ვარიანტი — შავიზღვისპირეთის, დასავლეთ საქართველოს, აღმოსავლეთ საქართველოს, სამხრეთ საქართველოსა და კავკასიონის.

მის მიერ დაწყებული კვლევები შემდგომ გაფართოვდა და ანთროპოლოგია მორფოლოგიის ინსტიტუტის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სამეცნიერო მიმართულებად ჩამოყალიბდა.

ნათიშვილი ლექციებზე ხშირად იყენებდა თვალსაჩინო მაგალითებს. მოზარდთა ფიზიკური განვითარების ცვლილებების საილუსტრაციოდ მან ერთხელ სტუდენტებს ძველი ჯაჭვის პერანგების მორგება შესთავაზა — წინაპართა შესამოსელი ვერცერთმა სტუდენტმა ვერ მოირგო. ამ მაგალითით მეცნიერი თაობებს შორის ფიზიკური განვითარების განსხვავებაზე ამახვილებდა ყურადღებას.

ექსპერიმენტული მორფოლოგიის ინსტიტუტის დაარსება

ალექსანდრე ნათიშვილის მრავალწლიანი სამეცნიერო და ორგანიზაციული საქმიანობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი შედეგი იყო დამოუკიდებელი მორფოლოგიური კვლევითი ცენტრის შექმნა.

1946 წლის 1 აპრილს, მისი ინიციატივით, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიაში დაარსდა ექსპერიმენტული მორფოლოგიის ინსტიტუტი. ალექსანდრე ნათიშვილი დაინიშნა ინსტიტუტის პირველ დირექტორად და მას სიცოცხლის ბოლომდე ხელმძღვანელობდა.

ინსტიტუტის შექმნით ჩამოყალიბდა სპეციალიზებული სამეცნიერო ბაზა, სადაც შესაძლებელი გახდა მორფოლოგიური კვლევების ექსპერიმენტულ მედიცინასთან დაკავშირება და ახალი კვლევითი მიმართულებების განვითარება.

ნათიშვილის ხელმძღვანელობის პერიოდში საფუძველი ჩაეყარა ინსტიტუტის სამეცნიერო სკოლასა და შემდგომი განვითარების ძირითად მიმართულებებს. ინსტიტუტი თანდათან იქცა მორფოლოგიური მეცნიერებების მნიშვნელოვან კვლევით ცენტრად და შემდგომ სწორედ მის ბაზაზე განვითარდა არაერთი ახალი სამეცნიერო მიმართულება.

ალექსანდრე ნათიშვილი ინსტიტუტს 13 წლის განმავლობაში — 1946 წლიდან 1959 წლამდე — ხელმძღვანელობდა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ექსპერიმენტული მორფოლოგიის ინსტიტუტს მისი სახელი მიენიჭა.

მეცნიერების ორგანიზატორი და საზოგადო მოღვაწე

ალექსანდრე ნათიშვილი იყო არა მხოლოდ მეცნიერი და პედაგოგი, არამედ საქართველოს სამედიცინო და ბიოლოგიური მეცნიერებების აქტიური ორგანიზატორი.

1944 წელს იგი აირჩიეს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსად. 1947–1951 წლებში ხელმძღვანელობდა აკადემიის ბიოლოგიისა და სამედიცინო მეცნიერებათა განყოფილებას და იყო მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმის წევრი. 1951–1953 წლებში ხელმძღვანელობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიოლოგიის ინსტიტუტსაც.

ნათიშვილი მონაწილეობდა პროფესიული სამეცნიერო საზოგადოებების საქმიანობაში, სამედიცინო და მორფოლოგიური კონგრესებისა და ყრილობების მუშაობაში. თბილისის ანატომიის, ჰისტოლოგიისა და ემბრიოლოგიის საზოგადოების ჩამოყალიბების შემდეგ იგი საზოგადოების უცვლელი თავმჯდომარე იყო.

მისი ორგანიზაციული საქმიანობის მნიშვნელოვანი თავისებურება იყო სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის შექმნა — კათედრების, მუზეუმების, კვლევითი მიმართულებებისა და ინსტიტუტების ჩამოყალიბება. იგი არა მხოლოდ თავად ხელმძღვანელობდა ამ სტრუქტურებს, არამედ ამზადებდა მეცნიერებს, რომლებიც შემდგომ მათ დამოუკიდებლად განავითარებდნენ.

ალექსანდრე ნათიშვილის საქმიანობა სამედიცინო სფეროს ფარგლებსაც სცდებოდა. მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა კურორტ აბასთუმნის აღდგენაში და 1924 წელს მუშაობდა პირველი ტუბერკულოზის სანატორიუმის დირექტორად.

აღიარება და მემკვიდრეობა

ალექსანდრე ნათიშვილის მრავალწლიანი სამეცნიერო, პედაგოგიური და საზოგადოებრივი საქმიანობა არაერთი სახელმწიფო და აკადემიური ჯილდოთი აღინიშნა.

1940 წელს მას მიენიჭა მედიცინის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწის წოდება, ხოლო 1944 წელს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსად აირჩიეს. იგი დაჯილდოებული იყო შრომის წითელი დროშის ორდენით, „საპატიო ნიშნის“ ორდენითა და ლენინის ორი ორდენით.

ალექსანდრე ნათიშვილი 1959 წლის 3 მაისს გარდაიცვალა. დაკრძალულია ვაკის სასაფლაოზე. მისი ხსოვნის უკვდავსაყოფად ექსპერიმენტული მორფოლოგიის ინსტიტუტს ალექსანდრე ნათიშვილის სახელი მიენიჭა; თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტში დაწესდა მისი სახელობის სტიპენდია, ხოლო თბილისის ერთ-ერთ ქუჩას მისი სახელი ეწოდა.

თუმცა მისი მთავარი მემკვიდრეობა გაცილებით ფართოა: ქართული ანატომიური სამეცნიერო ენა, სახელმძღვანელოები, მის მიერ შექმნილი კათედრები და სამეცნიერო მიმართულებები, მის მიერ აღზრდილი მკვლევართა თაობები და ექსპერიმენტული მორფოლოგიის ინსტიტუტი, რომელიც დღესაც აგრძელებს სამეცნიერო საქმიანობას.

ალექსანდრე ნათიშვილის მოღვაწეობამ მნიშვნელოვანი საფუძველი შექმნა საქართველოში მორფოლოგიური მეცნიერებების ინსტიტუციური და აკადემიური განვითარებისთვის.